De Schouwburg is het eerste openbare, gevestigde theater van Nederland. De naam ‘Schouwburg’, bedacht door Vondel, is een nieuw Nederlands woord dat letterlijk kijkplaats betekent. Het gebouw wordt in 1637 voltooid, maar de feestelijke opening vindt plaats op 3 januari 1638 met Gysbrecht van Aemstel van Vondel.
Jacob van Campen ontwerpt deze schouwburg nadat de Nederduitse Academie, een school waarin ook voorstellingen plaatsvinden, is afgebrand. Op de eerste prent is te zien dat de Schouwburg een vast decor heeft dat een paleis verbeeldt, een locatie die in veel toneelstukken voorkomt. Van Campen laat zich inspireren door het Teatro Olimpico in het Noord-Italiaanse Vicenza. Hoewel zijn versie eenvoudiger is, is het een vernieuwd theater dat plaats biedt aan bijna duizend toeschouwers. De tweede prent laat zien dat de rest van de zaal bestaat uit de bak, loges en de richel. De bak is de vloer waarop zowel zit- als staanplaatsen te koop zijn; deze plekken zijn bestemd voor de middenstand. De elite van Amsterdam zit in een loge, een privéruimte. De goedkoopste plaatsen zijn op de richel, boven in de zaal. Hier komt dan ook het gezegde “tuig van de richel” vandaan.
Naar de Schouwburg gaan is een sociale gelegenheid. Het publiek komt niet alleen om het toneelstuk te zien, maar ook om met elkaar te praten. De zaal is dus zeker niet stil. Naast het onderlinge praten wordt er ook volop gejoeld tijdens het toneelstuk. Bij emotionele, gewelddadige en andere indrukwekkende scènes komt een luide reactie van het publiek. Op één avond zijn vaak twee toneelstukken te zien. Eerst is er het belangrijkste toneelstuk. Dit is vaak een langere tragedie of tragikomedie. Dit zijn toneelstukken met serieuze thema’s zoals wraak of eer; deze toneelstukken kunnen respectievelijk een slecht of goed einde hebben. Na dit grote, soms slecht eindigende toneelstuk wordt een korte klucht (ook wel komedie genoemd) opgevoerd. Deze kluchten zijn meestal grappige toneelstukken over mensen die op het platteland wonen. Gescheld, vermommingen en seks komen veelvuldig voor in deze kluchten.
Het bestuur van de Schouwburg is in handen van de schouwburghoofden. Zij bepalen welke toneelstukken er opgevoerd mogen worden en nemen de acteurs in dienst. Deze schouwburghoofden worden aangesteld door de regenten van het oudemannenhuis en het burgerweeshuis. Zij betalen de bouw van de Schouwburg. Deze regenten zijn daardoor de baas over het gebouw en alle financiën van de Schouwburg. Alle opbrengsten van de voorstellingen gaan dan ook naar deze twee instellingen.
De schouwburg is een van de vensters in de Canon van Amsterdam. Bekijk hier het venster Schouwburg in de Canon van Amsterdam. En bekijk ons thema van de gehele Canon van Amsterdam op Geschiedenislokaal.
