Alle bronnen

Het Noordzeekanaal

2025-11-12T12:12:35+01:00

Op de eerste afbeelding is de nieuwjaarswens van de Amsterdamse nachtwacht van 1 januari 1877 te zien. Jaarlijks bracht de nachtwacht een nieuwjaarswens uit in de vorm van een gedicht. In deze gedichten werd vaak teruggeblikt op belangrijke gebeurtenissen die zich in het afgelopen jaar in Amsterdam hadden voorgedaan.

Een van de meest ingrijpende gebeurtenissen in 1876 was de opening van het Noordzeekanaal op 1 november van dat jaar. Dit kanaal was van groot belang voor de economische positie van Amsterdam. Dankzij de verbeterde internationale bereikbaarheid kon de stad beter aansluiten bij de internationale scheepvaart en haar rol als handelsstad versterken. Gezien dit grote belang is het dan ook niet verrassend dat de nieuwjaarswens van 1877 in het teken staat van het Noordzeekanaal.

Het gedicht bejubeld de aanleg van het kanaal "dat, als de natuur de kunst verzelt, weer Amstels roem zal staven!" Daarnaast bevat de afbeelding twee prenten: de bovenste toont de westelijke toegang van het kanaal, terwijl de onderste de monding van het Noordzeekanaal bij IJmuiden weergeeft.

Op de tweede afbeelding zie je een kaart met het gebied van het Noordzeekanaal. De kaart is gemaakt door P.J. Otten in 1866 en wordt bewaard in het Noord-Hollands Archief.

Wil je meer weten over het Noordzeekanaal? Klik hier voor meer informatie.

Nieuwe apparaten, oude gewoontes

2026-01-07T11:41:12+01:00

Het huishouden begin twintigste eeuw zag er heel anders uit dan nu. Er kwamen allerlei nieuwe huishoudelijke apparaten, zoals de stofzuiger, de wasmachine en het gasfornuis. De lessen op de huishoudscholen veranderden daardoor ook, maar langzamer dan je zou verwachten. Waarom was dat?

Buitenhuizen in Watergraafsmeer

2025-12-17T10:47:58+01:00

Op deze kaart is te zien hoe de buurt Watergraafsmeer er in 1680 uitzag. Het landschap verschilt sterk van hoe dit gebied er tegenwoordig uitziet. In plaats van dichtbebouwde woonwijken zie je uitgestrekte groene gebieden, afgewisseld met water en slechts een beperkt aantal gebouwen. De bebouwing die wél zichtbaar is, bestaat grotendeels uit zogenoemde buitenhuizen. Dit waren ruime en luxueuze woningen, vaak omgeven door fraai aangelegde tuinen en lanen.

Deze buitenhuizen dienden als verblijf voor de rijke stedelijke elite van Amsterdam. Zij trokken zich hier terug om te ontsnappen aan de drukte, stank en gezondheidsrisico’s van de stad. In de zomermaanden boden buitenhuizen een aangename en gezonde leefomgeving, terwijl ze tegelijkertijd status en rijkdom uitstraalden.

In Watergraafsmeer werden er in de zeventiende en achttiende eeuw vele buitenhuizen gebouwd. Van al deze buitenhuizen is tegenwoordig slechts één bewaard gebleven: Huize Frankendael, gebouwd in 1733.

Kun jij Frankendael op deze kaart terugvinden?

Wil je meer weten over Buitenhuizen? Klik hier voor meer informatie.

Het Franse Koffiehuis

2026-01-02T16:46:46+01:00

Doet dit jou denken aan een café? Waarschijnlijk niet. Toch was dit in de achttiende eeuw een plek waar mensen samenkwamen om koffie te drinken. Zo’n ontmoetingsplek werd toen een koffiehuis genoemd.

Op deze tekening van Isaac Lodewijk la Fargue van Nieuwland uit 1761 is het interieur van het Franse Koffiehuis te zien. Dit koffiehuis bevond zich aan de Kalverstraat 23–25. In de afgebeelde zaal is een grote menigte bezoekers te zien. Onder het genot van het haardvuur, rechts in beeld, houden zij zich bezig met dammen, lezen, drinken en praten.

Het Franse Koffiehuis was een van de vele koffiehuizen die aan het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw in Amsterdam werden geopend. Op deze plekken dronken mensen niet alleen koffie, maar spraken zij ook over politiek, religie en maatschappelijke kwesties.

Wil je meer weten over koffiehuizen? Klik hier voor meer informatie.

Aansprekersoproer

2026-01-02T16:23:21+01:00

Op deze afbeelding is een ingekleurde prent te zien van het Aansprekersoproer van 1696. De tekst bovenaan is in het Duits en kan worden vertaald als: ‘Voorstelling van de gevaarlijke oproer die op 21/31 januari 1696 in Amsterdam onder het gewone volk is ontstaan.’ De prent zelf dateert eveneens uit 1696.

Oproer was in het zeventiende-eeuwse Amsterdam geen uitzondering. Honger, hoge belastingen en religieuze spanningen dreven bewoners regelmatig de straat op. Het Aansprekersoproer was echter uitzonderlijk vanwege de mate van geweld. Aanleiding was het besluit van de stadsregering om een einde te maken aan particuliere begrafenissen. De aansprekers kwamen hiertegen in verzet en wisten veel steun onder de bevolking te verwerven door het gerucht te verspreiden dat arme mensen door de nieuwe regeling geen waardige begrafenis meer zouden krijgen. Wat volgde was een gewelddadige confrontatie tussen de protesteerders en de schutterij.

Op de voorgrond van de prent is te zien hoe een woedende menigte het huis van de toenmalige burgemeester Jacob Boreel bestormt. Dit tafereel verwijst naar de tweede dag van het Aansprekersoproer. Op meerdere plekken in de prent wordt bovendien de confrontatie tussen de schutters en de menigte afgebeeld, waarbij enkele doden vielen. Helemaal achterin de prent zijn enkele personen te zien die aan een galg hangen. Dit is waarschijnlijk een verwijzing naar het lot van twaalf veroordeelde protesteerders.

Wil je meer weten over het Aansprekersoproer? Klik hier voor meer informatie.

Rembrandtbeeld

2025-12-02T14:25:59+01:00

Elk jaar brachten de Amsterdamse ombrengers van couranten (krantenbezorgers) een zogeheten Kermis-wensch uit. Deze werd opgedragen aan de ingezetenen der stad Amsterdam, oftewel de bewoners van Amsterdam. Meestal bestond zo’n Kermis-wensch uit een gedicht. Dat geldt ook voor deze Kermis-wensch van 13 september 1852, waarin in de middelste kolom wordt verwezen naar het Rembrandtbeeld. Dit beeld is tevens rechts op de tekening afgebeeld.

Onder toeziend oog van een grote menigte, waaronder de koning en de prins, werd op 27 mei 1852 het Rembrandtbeeld onthuld. Historische figuren als Rembrandt werden vaak ingezet als helden om de eigen stad te verheerlijken. Daarnaast moesten mannen als Rembrandt Nederlanders opnieuw trots maken op hun geschiedenis.

Wil je meer weten over Amsterdam als Rembrandtstad? Klik hier voor meer informatie.

Vereniging voor Ziekenverpleging

2025-11-05T15:12:08+01:00

Hier zien we een klein deel van de Handleiding voor verpleegsters en leerling-verpleegsters van de Vereniging voor Ziekenverpleging. Op de eerste afbeelding is de kaft van de handleiding te zien. De tweede afbeelding toont het begin van hoofdstuk acht, getiteld “De pleegzusters (opname)”. In dit hoofdstuk wordt beschreven aan welke eisen een vrouw moest voldoen om als pleegzuster te kunnen werken. Zo moesten zij bijvoorbeeld protestantse, ongehuwde vrouwen of kinderloze weduwen zijn in de leeftijd van 23 tot 35 jaar.

Beide afbeeldingen zijn scans van het origineel, dat wordt bewaard in het Stadsarchief Amsterdam. Het exacte jaartal van het origineel is niet bekend; het wordt gedateerd tussen 1860 en 1940.

De Vereniging voor Ziekenverpleging werd in 1843 opgericht door Christiaan Pieter van Eeghen en de arts Jan Pieter Heije. Van Eeghen was een gelovige weldoener en maakte deel uit van de protestantse Réveil-beweging. Deze beweging ontstond aan het begin van de negentiende eeuw en legde sterk de nadruk op sociale verantwoordelijkheid. De Vereniging voor Ziekenverpleging richtte zich op de zorg voor armen en zieken.

Wil je meer weten over de Vereniging voor Ziekenverpleging en gelovige weldoeners? Klik hier voor meer informatie.

Woningwet

2025-12-16T13:45:15+01:00

Op deze afbeeldingen zie je pagina’s uit de tweede herdruk van de Woningwet uit 1935. De Woningwet werd oorspronkelijk ingevoerd in 1901. De eerste afbeelding toont de openingstekst van de wet; op de daaropvolgende afbeeldingen is het eerste artikel te lezen. Het betreft scans van een origineel exemplaar van de tweede herdruk van de Woningwet, dat wordt bewaard in het Stadsarchief Amsterdam.

Wat ging er aan de Woningwet vooraf? Aan het einde van de negentiende eeuw groeit de bevolking van Amsterdam explosief. Hierdoor komen de stedelijke voorzieningen steeds meer onder druk te staan. De slechte woonomstandigheden van veel Amsterdammers blijven niet onopgemerkt. Rond de eeuwwisseling verenigen sociaal-liberale politici, ambtenaren, artsen en ingenieurs zich in een brede volkshuisvestingsbeweging. Zij zijn ervan overtuigd dat goede huisvesting geen privézaak is, maar een publieke verantwoordelijkheid. De Woningwet vormt het resultaat van deze overtuiging: het Rijk krijgt een sturende rol, terwijl de uitvoering bij de gemeenten blijft liggen.

De Woningwet markeert een belangrijk kantelpunt in het Amsterdamse woonbeleid. Tussen 1917 en 1922 bouwt de gemeente, in samenwerking met woningbouwverenigingen, bijna 6.500 nieuwe woningen. Daarnaast ontstaat rondom de oude binnenstad en in Amsterdam-Noord een brede ring van nieuwe arbeiderswijken.

Wil je meer weten over de Woningwet en over volkshuisvesting? Klik hier voor meer informatie.

Café 't Mandje

2025-12-16T14:12:38+01:00

Op deze twee afbeeldingen zien we promotiemateriaal van café ’t Mandje. Op de eerste afbeelding is een barman te zien die een aangeschoten man een drankje inschenkt. Op de tweede afbeelding staan de eigenaar, Bet van Beeren, en het adres van het café vermeld: Zeedijk 63.

Café ’t Mandje werd in 1927 geopend door Bet van Beeren. In een tijd waarin homoseksualiteit vaak werd afgekeurd, was Bet openlijk lesbisch. Met haar uitgesproken meningen en warme hart groeide zij uit tot een legende in het Amsterdamse uitgaansleven. Op een gegeven moment stond zij zelfs bekend als de Koningin van de Zeedijk. Haar café werd een ontmoetingsplek voor mensen die elders niet zichzelf konden zijn. Het groeide uit tot een veilige haven voor sekswerkers, matrozen, kunstenaars, penoze, passanten – en vooral voor homo’s en lesbiennes.

De vrijheid die hier heerste is kenmerkend voor de Zeedijk: een plek van overleven en vermaak, maar ook van emancipatie.

Wil je meer weten over café 't Mandje en de Zeedijk? Klik hier voor meer informatie.

Willy Alberti: stemmen van de Jordaan

2025-12-29T09:19:35+01:00

Op deze afbeelding zien we de archiefkaart van Carel Verbrugge, beter bekend onder zijn artiestennaam Willy Alberti. De kaart bevat diverse persoonsgegevens, waaronder de namen van zijn ouders, de adressen waar hij heeft gewoond en de datum van zijn huwelijk met Geertruida Hendrika Kuiper (beter bekend als Ria Alberti). Zoals te lezen is in de middelste kolom bovenaan, werd Verbrugge op 14 oktober 1926 geboren in Amsterdam.

Hij groeide op in de Jordaan, een buurt die in de jaren vijftig en zestig werd gekenmerkt door de sterke trots van haar bewoners. In deze periode kende de Jordaan vele zangers en muzikanten die hun wijk bezongen. Hun liederen gingen vrijwel zonder uitzondering over een Jordaan die inmiddels haast onbereikbaar leek: een geïdealiseerd verleden waarin elke volwassene als oom of tante werd gezien, harde grappen de toon zetten en problemen werden opgelost met een flinke dosis Amsterdamse humor.

In de kolom rechtsboven op de archiefkaart staat vermeld dat Verbrugge van beroep ‘artiest/zanger’ was en daarbij de naam Willy Alberti gebruikte. Onder deze naam groeide hij uit tot een van de bekendste en meest geliefde stemmen van de Jordaan.

Wil je meer weten over de Jordaan? Klik hier voor meer informatie.

Geur van de gracht

2026-01-06T09:53:02+01:00

Op deze afbeelding is een gevelsteen te zien van Kerkstraat 76. De steen vertelt het verhaal van een turfdrager die de turf per schuit aanvoerde vanuit de Vinkeveense Plassen om de huizen langs de grachten te verwarmen. Turf is gedroogd veen dat als brandstof werd gebruikt. Het gebruik ervan ging echter gepaard met aanzienlijke lucht- en geurvervuiling.

Aan het begin van de zeventiende eeuw werd Amsterdam te klein voor haar inwoners. Er werden nieuwe uitbreidingsplannen ontwikkeld die moesten zorgen voor meer ruimte in de stad. Het resultaat was een uitbreiding van veertien kilometer aan grachten, waaronder de beroemde Gouden Bocht.

Door deze uitbreiding werd de Kerkstraat aangewezen als het ‘achterom’ van de grachtenpanden. Het werd een straat waar werkplaatsen, wasserijen en personeelsverblijven samenkwamen. Dit is onder andere terug te lezen in de gevelstenen die hier nog altijd te vinden zijn.

De turf die op de gevelsteen wordt afgebeeld was echter niet de enige oorzaak van de nare geuren in de grachtengordel. In dit gebied werd de was direct boven het water gedaan, terwijl zich op de bruggen, niet ver daarvandaan, ook de toiletten bevonden. Vooral in de zomer kon het daardoor flink stinken in de straten. Welvarende Amsterdammers die aan de gracht woonden, konden zich daarom veroorloven om de stad in de warme maanden te verlaten.

De bomen die nog altijd langs de grachten te zien zijn, werden mede geplant om de stank te verminderen. Ze maakten de grachten niet alleen mooier, maar hadden ook een praktische functie.

De Grachtengordel is een van de vensters in de Canon van Amsterdam. Bekijk ons thema van de gehele Canon van Amsterdam op Geschiedenislokaal.

Vlooienburg

2026-01-06T08:26:23+01:00

Op de afbeelding is een oude kaart van Vlooienburg te zien. Hierop staan huisnummers genoteerd, inclusief hun breedtematen, evenals het Diakonie Weeshuis. Aan het einde van de zestiende eeuw begon Amsterdam in hoog tempo te groeien. Door economische voorspoed en de reputatie van de stad als veilig toevluchtsoord besloten veel mensen naar Amsterdam te trekken. In eerste instantie betrof dit vooral mensen uit Holland zelf, maar al snel volgden ook immigranten uit Zuid- en Centraal-Europa.

Al deze nieuwe Amsterdammers hadden woonruimte nodig. Daarom werd rond 1585 begonnen met de zogenoemde tweede uitleg: de uitbreiding van de stad in oostelijke richting. Dit gebied zou later bekend worden als het eiland Vlooienburg.

Vlooienburg groeide uit tot het centrum van voornamelijk Joods Amsterdam. In 1608 vroeg een groep joden het stadsbestuur toestemming om een openbare synagoge in te richten, maar dit verzoek werd geweigerd. Desondanks bleef de gemeenschap samenkomen. De Asjkenaziem en de Sefardiem vormden twee afzonderlijke joodse gemeenschappen op Vlooienburg.

Daarnaast vestigden zich ook migranten uit andere delen van de wereld op en rond het eiland. Mensen uit Brazilië, het Caribisch gebied en Afrika bepaalden mede het straatbeeld. Migranten uit alle windstreken woonden hier samen, waardoor Vlooienburg aan het begin van de zeventiende eeuw uitgroeide tot de eerste multiculturele wijk van Amsterdam.

Tegenwoordig is Vlooienburg het eiland van de Stopera en ook van het huidige Stadhuis. Toch is, wanneer je deze oude kaart over de huidige plattegrond van Amsterdam legt, nog duidelijk te zien dat de contouren van het eiland grotendeels zijn behouden. Dat is te zien op de tweede afbeelding van de bron.

Vlooienburg is een van de vensters in de Canon van Amsterdam. Bekijk ons thema van de gehele Canon van Amsterdam op Geschiedenislokaal.

Hoogduitse Synagoge

2026-01-05T10:26:33+01:00

Boven op deze prent is te lezen: “hoogduytse hoofd synagoge”. Dit wil zeggen de Hoogduitse hoofdsynagoge, ook wel de Grote Synagoge genoemd. Maar wellicht komt jou dit gebouw tegenwoordig beter bekend voor als het Joods Museum. De Portugese synagoge tegenover het gebouw op de afbeelding is hedendaags nog wel in gebruik als gebedshuis.

Na de komst van de Portugese joden in Amsterdam, die ook wel Sefardische joden worden genoemd, arriveert er een tweede groep joodse migranten, namelijk de Asjkenazische joden. Zij komen uit Midden- en Oost-Europa.

Een verschil met de Sefardiem, de joodse migranten uit Zuid-Europa, is dat de Asjkenaziem hun eigen taal blijven spreken: het Jiddisch. Zij blijven deze, uit het Germaanse afkomstige, taal spreken en blijven schrijven in Hebreeuwse letters. Doordat zij dit meebrengen naar Amsterdam, groeien veel Jiddische woorden uit tot echte Amsterdamse woorden. Denk aan bajes (gevangenis) of kapsones (arrogant). Maar de bekendste is toch wel Mokum. Dit is afgeleid van het Jiddische woord mokem, wat niets meer betekent dan ‘plek’ of ‘stad’.

De Asjkenazische joden vertrekken richting Amsterdam wegens de vele oorlogen in hun eigen gebied. Zij raken arm en voelen zich niet veilig. Ook weten zij dat de stad Amsterdam al een veilige gemeenschap biedt voor de Portugese joden. Hoewel beide joodse gemeenschappen welkom zijn in de stad, moeten zij wel hun eigen hachje zien te redden. Zo moeten zij voor hun eigen zieken en armen zorgen, wat voornamelijk voor de Asjkenazische gemeenschap een zware last is.

Maar ondanks dat zorgt de joodse migrantengemeenschap voor de groei van Amsterdam als stad en als oord voor de joden. Zo wordt Amsterdam de grootste joodse stad van Europa. De synagogen markeren dit: deze liggen in het centrum van beide gemeenschappen naast elkaar op Vlooienburg. Hiermee is duidelijk: Amsterdam is Mokum geworden.

De Hoogduitse Synagoge is samen met de Portugese een venster in de Canon van Amsterdam. Bekijk hier het venster Hoogduitse en Portugese Synagoge van de Canon van Amsterdam. En bekijk ons thema van de gehele Canon van Amsterdam op Geschiedenislokaal.

Vrouwen in de zeventiende eeuw

2026-01-05T08:58:47+01:00

Op deze prenttekening is een jonge onbekende vrouw te zien. De prenttekening werd in opdracht van Cornelis Ploos van Amstel gemaakt, waarbij een andere tekening als inspiratie diende. Ploos identificeerde op die tekening ten onrechte jonkvrouw Maria Tesselschade Roemersdochter. Vandaar dat ook bij deze prenttekening wordt gesuggereerd dat het Maria Tesselschade Roemersdochter Visscher is.

Ongeacht of de jonge vrouw haar daadwerkelijk is of niet, zou het niet onterecht zijn als zij is afgebeeld. Maria Tesselschade Roemersdochter Visscher is namelijk een voorbeeld van een vrouw die in de zeventiende eeuw liet zien dat vrouwen ook een hoofdrol speelden in de stad. Het lukte haar namelijk om een naam voor zichzelf te maken in de literatuur. In de eerste helft van de zeventiende eeuw schrijft zij in de vorm van gedichten haar meningen op over onderwerpen zoals liefde, maar ook over maatschappelijke onderwerpen. Dit was uitzonderlijk en lukte haar onder andere vanwege haar hogere status.

Maar vrouwen van elke klasse droegen verantwoordelijkheid voor Amsterdam in de zeventiende eeuw. Wegens de zeehandel waren mannen vaak langdurig van huis. Dit leidde ertoe dat vrouwen belangrijke functies overnamen. Van beroepen als visverkoopster en naaister tot zelfs chirurgijn of kunstenaar, net zoals Maria Tesselschade Roemersdochter. In 1655 verschijnen vrouwen bijvoorbeeld voor het eerst op toneel.

Huisvrouwen betekenden dan ook veel meer dan de term wellicht doet vermoeden. Het zijn echtgenotes, maar ook de aangewezen personen die het huishouden beheren. Die functie van de zorg voor de kinderen en het huis, in samenstelling met de functie om financieel bij te dragen aan het huishouden, zorgt voor een prominente en belangrijke rol. Zeker als de echtgenoten afwezig zijn op zee of zijn overleden.

In de zeventiende eeuw was Amsterdam dus een echte vrouwenstad. Wil je hier meer over weten? Bekijk dan het venster Vrouwenstad van de Canon van Amsterdam. En bekijk ons thema van de gehele Canon van Amsterdam op Geschiedenislokaal.

Interview met Isa Kardinaal, speelster van Ajax Vrouwen

2025-12-29T10:44:13+01:00

In deze video wordt Isa Kardinaal, een speelster van Ajax Vrouwen, geïnterviewd. Het interview werd gehouden in 2025 en maakt onderdeel uit van de tentoonstelling '125 jaar Ajax' die ditzelfde jaar te zien was in het Stadsarchief.

In november 2021 maakte Isa met een invalbeurt tegen Excelsior, haar debuut voor Ajax in de Vrouwen Eredivisie. In het interview verteld ze over haar jeugd in Amsterdam, haar affiniteit met Ajax en het ontstaan van haar voetbaldroom. Ajax Vrouwen werd in 2012 in het leven geroepen. Met Anouk Hoogendijk, Daphne Koster en later Sherida Spitse of Lily Johannes als boegbeelden groeit dit team in korte tijd uit tot een vaste waarde in het betaalde vrouwenvoetbal.

Wil je meer weten over Ajax? Klik hier voor meer informatie.

Koken met kennis

2025-12-18T13:34:42+01:00

In Amsterdam zijn er lange tijd zogenaamde huishoudscholen geweest. Op deze scholen leerden, voornamelijk meisjes, heel veel verschillende huishoudelijke taken. Bijvoorbeeld kinderverzorging, naaien of strijken. Leerlingen op de huishoudscholen leerden dus veel verschillende dingen. Maar, een van de allerbelangrijkste dingen voor de leerlingen om te leren was koken.

Waarom was dat een van de allerbelangrijkste lessen? En hoe ging dat dan eigenlijk, leren koken?

Kattenkwaad op de Huishoudschool

2025-12-18T15:55:42+01:00

Hoe was het om op de Huishoudschool te zitten? En wat spookten de leerlingen uit buiten de lessen om? Marion gaat op zoek naar antwoorden! In deze video vertelt oud-leerling Koos over ‘s nachts rondsluipen op de zolder van het internaat en over pudding op het plafond.

Te weinig machines, te veel was

2025-12-17T21:52:13+01:00

Op veel huishoudscholen in Amsterdam was er een tekort aan moderne machines. “Dat kan je je niet voorstellen. Er was dus maar één wasmachine", vertelt oud-docent Trudy. Daarom moesten leerlingen het wassen vaak gewoon met de hand doen.

Op deze foto uit de jaren ’60 zie je dat er in het waslokaal van De Eerste Openbare Huishoudschool maar twee wasmachines stonden. Tijdens de lessen leerden de meeste leerlingen nog steeds hoe je met de hand wast. Ze volgden alle stappen van het wasproces: de was laten weken, spoelen, uitwringen en daarna drogen. Als je goed kijkt, kun je deze stappen op de foto terugzien.

Aan het begin van de twintigste eeuw waren er al wasmachines. Ze maakten het werk wel iets lichter, maar het wassen kostte nog steeds veel tijd. Na verloop van tijd kwamen er steeds betere wasmachines, waardoor wassen makkelijker werd. Daardoor gingen mensen het juist vaker doen. Vroeger kon je zonder problemen de hele week hetzelfde ongewassen hemd dragen. Nu gooien we iets na één dag dragen al in de was. Dus ondanks de komst van de wasmachine, werd huishoudelijk werk niet minder.

Thuis modern, op school ouderwets

2025-12-17T21:08:32+01:00

Herken jij het apparaat op deze bron? Het is een advertentie voor naaimachines uit 1935. De winkel belooft een groot aanbod aan nieuwe, verbeterde modellen. De advertentie stond in een tijdschrift voor leerlingen en docenten van de huishoudschool. In de praktijk leerden leerlingen daar echter nog lange tijd met de hand naaien.

Oud-leerling Carrie, die in de jaren ‘60 naar de huishoudschool ging, vertelt: "Wij moesten dat op de hand doen. En dat vond ik zo belachelijk, omdat er twee elektrische naaimachines stonden, waarop het ook kon. Maar dat mocht niet.”

Thuis gebruikten mensen al allerlei moderne apparaten, maar op school ging het er heel anders aan toe. Soms stonden de apparaten er wel, maar mochten ze niet gebruikt worden. Veel docenten hielden vast aan oude manieren en er was weinig geld voor nieuwe spullen.

Daarom is het bijzonder dat deze advertentie in een blad voor leerlingen van de huishoudschool staat. De kans is groot dat de leerlingen deze naaimachines later voor hun eigen huishouden kochten. Ze hadden veel vaardigheden die ze op de huishoudschool leerden dan niet meer nodig.

Waarom denk jij dat de huishoudschool zo lang vasthield aan oude manieren, terwijl moderne apparaten al bestonden?

Een fornuis om koper te poetsen

2025-12-17T20:53:35+01:00

Tot in de jaren ‘20 kookten mensen thuis op een kolenfornuis. Dat was zwaar werk. Het vuur moest de hele dag blijven branden, waardoor vrouwen continu met kolen moest sjouwen. Ook werd alles zwart door het roet dat vrijkwam tijdens de verbranding. In de jaren ‘20 kwamen er gasfornuizen. Die waren veel schoner en makkelijker te gebruiken. Ze werkten op kolengas, een kunstmatig soort gas dat in veel steden werd gebruikt. Op de huishoudschool leerden leerlingen daarom steeds vaker koken op zo’n gasfornuis.

Op deze foto uit 1953 zie je nog een ouderwets kolenfornuis in de hal van de Tweede Openbare Huishoudschool. Toen gasfornuizen populair werden, raakten kolenfornuizen overbodig in de keuken. De school deed dit fornuis niet weg, maar gaf het een nieuwe functie. Het werd niet meer gebruikt om op te koken, maar om leerlingen te leren hoe ze koper moesten poetsen. Bovendien was het fornuis een mooie versiering van de hal.

Vrouwen & Verwachtingen

2025-12-17T15:33:27+01:00

Emma neemt ons mee naar de Huishoudschool in Amsterdam. Meer dan honderd jaar lang kwamen meisjes hier om alles te leren over het huishouden. Emma laat zien hoe deze scholen een belangrijke rol speelden in de beperkingen, maar ook de kansen voor vrouwen in de twintigste eeuw.

Wat leerden de meisjes hier precies? En wat zegt dit over hun plek in de samenleving?

Papier in pinda's?!

2025-12-17T13:26:01+01:00

Neem dit kleurrijke papiertje eens goed in je op. Deze enkele pagina is de reden waarom de huishoudschool is opgericht. Rond 1870 at de gemiddelde Nederlander vooral aardappelen, dat was makkelijk en goedkoop. Dit zorgde ervoor dat hun gezondheid heel slecht was, want ze kregen veel te weinig vitamines binnen. Daarom werden de huishoudscholen opgericht: vrouwen leerden hier wat ze moesten koken voor hun gezin om ze gezond te houden.

Deze bron is gemaakt rond 1910 door lerares en mede-oprichter van de Nieuwe Huishoudschool, Martine Wittop Koning. Studenten konden dit papiertje gebruiken om te leren welke voedingswaarden bepaalde ingrediënten hadden. Waar dit nu netjes in een tabel op verpakkingen van eten staat, moesten vrouwen dit toen uit hun hoofd kennen om verschillende maaltijden samen te stellen. Zo zie je in de bron dat gepelde olienootjes (nu beter bekend als pinda’s) uit eiwit, vet, koolhydraten en celstof bestonden. Celstof is een ingrediënt waar nu papier mee wordt gemaakt.

Ongelofelijk dat dat vroeger in je bonen, brood en rijst werd gestopt! Welke woorden in deze bron herken je nog meer niet?

Van stamppot naar soufflé

2025-12-17T13:32:51+01:00

Een andijviesoufflé. Ja, je leest het goed: dit was ooit dé moderne keuken van Nederland. In plaats van eenvoudige stamppot introduceerde de Nieuwe Huishoudschool in het maandblad van oktober 1935 modernere, ‘chique’ gerechten. Opvallend is het gebruik van groente uit blik: geconserveerde groenten waren toen vrij nieuw en stonden voor gemak en houdbaarheid. Ook zie je de toepassing van het vak voedingsleer: eieren, melk en boter zijn voedzaam en versterkend voedsel. Alles moest precies worden afgewogen en volgens vaste stappen worden bereid. Koken werd bovendien gezien als een wetenschap!

Zou jij dit gerecht willen eten? Waarom wel of niet?

Kamer vier maakt zich klaar voor bed

2025-12-17T13:07:25+01:00

De bewoonsters van kamer vier van het internaat van de Nieuwe Huishoudschool maken zich klaar voor bed. Allemaal in dezelfde nachtjapon zijn zij bezig met hun avondritueel. Het kammen van de haren, het poetsen van de tanden, nog snel een hand leggen aan het borduursel of nog een laatste blik werpen in de spiegel voor het slapengaan.

De verschillende fotootjes, werkjes en tierelantijntjes aan de wand geven de kamer een huiselijk gevoel. In de bedden, die naast en tegenover elkaar staan, zeggen de vrouwen elkaar ‘welterusten’ en ‘goedemorgen’.

Huiskamer van het internaat

2025-12-17T13:24:08+01:00

In deze huiskamer van de Nieuwe Huishoudschool vind je een groep meiden in hun vrije tijd. De school is een internaat. Leerlingen krijgen niet alleen les, maar kunnen hier ook wonen. Dat betekent dat ze met hun klasgenoten eten en een slaapkamer delen.

Deze foto komt uit 1913. Toen woonden niet alle leerlingen op school. De meesten gingen na school weer naar huis. Woonde je daarvoor te ver, dan mocht je in het internaat verblijven. Hoe zou jij dat vinden, wonen op school?

Samen plaatjes draaien en discussiëren in het INAS-hol

2025-12-17T13:13:28+01:00

In 1968 startte Mieke haar opleiding aan de Hadewych, een katholieke huishoudschool in Amsterdam. Hier volgde Mieke de opleiding voor inrichtingsassistenten, oftewel de INAS. Dit was een soort vooropleiding voor verpleegkundigen. Mieke kijkt met veel plezier terug op haar tijd bij de Hadewych. Ze herinnert zich een fijne, gezellige sfeer tussen de leerlingen onderling en ontmoette er zelfs haar man Jan.

Ook herinnert ze zich haar schoolperiode als een tijd waarin veel veranderde: de seksuele revolutie en de Dolle Mina’s zetten een hoop in beweging in de maatschappij. Hoewel de huishoudschool deze veranderingen nog even buiten de deur probeerde te houden, lukte dat niet meer lang. Onderling discussieerden de leerlingen fel over allerlei maatschappelijke onderwerpen. Moest abortus kunnen of niet? En waarom zou een vrouw eigenlijk moeten stoppen met werken wanneer ze trouwde?

Die discussies vonden plaats in hun geliefde ‘INAS hol’. Een ruimte speciaal voor de INAS-leerlingen, verboden toegang voor de meisjes die het reguliere curriculum volgden. Ze hadden het zelf ingericht met visnetten aan de muur en zitkussens op de grond. Hier draaiden de INAS-leerlingen plaatjes van Cubie and the Blizzards en Pink Floyd. Ze bleven er soms zelfs tot zo laat hangen, dat de conciërge hen weg moest sturen. Het INAS-hol speelt een belangrijke rol in Mieke’s herinnering aan haar schooltijd op de Hadewych. Het was een veilige plek waar de leerlingen elkaar konden vinden, waar ideeën werden uitgewisseld en uitgedaagd en waar belangrijke vriendschappen werden gevormd.

Koken, kennen en kunnen

2025-12-17T13:16:23+01:00

Wil jij een diploma in huishoudkunde halen? Kijk dan eens goed naar de bron, vooral naar het onderdeel Koken. Daar zie je precies wat een huishoudster allemaal moest kunnen rond 1920. Het ging om veel meer dan alleen een pan op het vuur zetten. Je leerde werken met verschillende keukenapparatuur, zoals een fornuis en een stoomkoker, en je moest zowel warme als koude maaltijden kunnen bereiden.

Als je naar onderdeel b kijkt (op de tweede afbeelding), zie je ook dat een huishoudster moest weten hoe je eten goed bewaarde, zodat er zo min mogelijk eten werd verspild. Dat was na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) extra belangrijk vanwege het beperkte voedselaanbod, maar óók nu nog super handig. In onderdeel c werden ze getoetst op koken voor specifieke doelgroepen, zoals kinderen, zieken en vegetariërs. De leerlingen moesten weten wat mensen nodig hadden om genoeg energie te krijgen en hoe voedsel werd verteerd in het lichaam. Dit zou jij nu waarschijnlijk leren bij biologie.

Frisdrank met prik

2025-12-17T13:06:00+01:00

Zie je je moeder of oma al zitten? Op deze foto zie je een klaslokaal van een Amsterdamse huishoudschool in de winter van 1970.

Als je inzoomt op het schoolbord, zie je onder andere een pan met stoom en twee scheikundige formules. Leerlingen die in deze tijd op de huishoudschool zaten, moesten meer leren dan alleen de praktische kanten van het koken, zoals het schillen van aardappels of het bakken van taarten. Zij moesten ook theoretische kennis hebben, de wetenschappelijke informatie achter het koken.

Een voorbeeld hiervan zie je op deze foto. De eerste formule op het schoolbord is CO2 + H2O. Als je deze twee stoffen samenvoegt, krijg je koolzuur. Dit is het zuur dat ervoor zorgt dat frisdrank prik heeft. De tweede formule, C6H12O6 + O2, staat voor het verteren van glucose, oftewel suiker. De leerlingen op deze foto leerden tijdens de les over frisdrank en suiker, maar op een scheikundige manier. Op die manier zouden leerlingen goed geïnformeerd zijn over de samenstelling van bepaalde producten en wisten zij meer over hoe ze gezonde keuzes konden maken.

Krijg jij op school les over gezond eten? En denk jij dat het belangrijk is om zulke scheikundige kennis over eten te weten?

Een terugblik op het huishoudonderwijs: Elly

2025-12-16T20:58:49+01:00

Op de foto zie je Elly Vormer (1957). Elly groeit op in de Spaarndammerbuurt, een Amsterdamse arbeidersbuurt. In die tijd is het gebruikelijk dat meisjes uit arbeidersbuurten na de lagere school naar de huishoudschool gaan. Elly komt zo terecht op de huishoudschool in de Jordaan. Hoewel ze hier een leuke tijd had, heeft Elly niet het gevoel dat ze op de huishoudschool veel nieuws heeft geleerd.

‘Ja, maar nu denk ik gewoon: stom. Dat strijken leerde ik thuis toch ook van mijn moeder. Dat krijg je toch wel mee als meisje zijnde thuis! En dat koken net zo![...] Ik had beter misschien wel gewoon naar de mavo, havo kunnen gaan.’

Elly kreeg de huishoudelijke taken thuis mee, omdat ze een meisje is. Denk je dat dit nu nog steeds zo werkt in gezinnen?

Vanaf de jaren 70 eisen feministische groepen gelijke kansen voor vrouwen. Vrouwen werken vaker buitenshuis en verdienen hun eigen geld. Toch blijft in veel gezinnen de taakverdeling hetzelfde: vrouwen doen het huishouden en zorgen voor het gezin. Werken mag, zolang alles thuis goed blijft lopen.

Over de jaren 90 vertelt Elly:

‘Ik heb in het koffiehuis gewerkt […] Vond ik helemaal geweldig! En dan werden de dagen langer, en dat vond mijn man niet zo leuk. Want die wilde dat ik thuis was gewoon. Als een moederkloek thuis: te eten op tafel. [...] Ja… En toen heb ik dat opgezegd en toen was ik thuis.’

Hoe zit dat nu volgens jou? Denk je dat er nog steeds meer van vrouwen in het huishouden wordt verwacht dan van mannen?

Reclame in oude klaslokalen, kun jij de puzzel oplossen?

2025-12-16T20:52:22+01:00

Reclame is overal, maar valt niet altijd even op. Verstopte reclame, ook wel sluikreclame genoemd, heeft onbewust toch invloed op hoe we denken. Soms is reclame juist heel erg zichtbaar, maar zo zichtbaar dat je er toch niet bewust naar kijkt. Kijk bijvoorbeeld naar de reclame op de zijkant van het gebouw op de foto hiernaast. Dit is huishoudschool De Schans aan de Weteringschans. Deze reclame is enorm, maar als je het bord vaak genoeg ziet, valt het niet meer op.

Bedrijven hebben dus verschillende manieren om reclame over te brengen aan mensen. Zo ook in de lokalen van huishoudscholen. Hoe goed ben jij in het opsporen van reclame? Ga de uitdaging aan in deze puzzel!

Reclame en vrouwenrollen

2025-12-16T20:41:05+01:00

Waarom bestaat reclame eigenlijk? Mensen die reclame maken hebben hier een reden voor. Ze willen het gedrag van de ontvangers beïnvloeden. Skincare bedrijven laten afbeeldingen zien van modellen met een egale huid, om ervoor te zorgen dat jij hun gezichtsreiniger gaat kopen. Reclames voor eiwitshakes en andere supplementen worden gepresenteerd door mannen met enorme spieren, iets wat de doelgroep van die reclame wel aanspreekt. Bedrijven doen dit slim. Ze presenteren ideaalbeelden die je als koper bijna niet kan weerstaan. Soms wordt hierbij ook ingespeeld op je gender. Zo móet je als vrouw wel een mooie huid hebben en als man grote spieren hebben.

Ook in de tijd van de huishoudschool speelde reclame een grote rol in het dagelijks leven. Advertenties die zich richtten op huisvrouwen waren veel te zien: in tijdschriften en kranten. Deze reclamebeelden waren niet zomaar bedoeld om producten te verkopen. Ze lieten een duidelijk ideaalbeeld zien over hoe vrouwen zich volgens de maatschappij moesten gedragen, maar ook over hoe het huishouden eruit moest zien. Huishoudelijke producten, zoals schoonmaakmiddelen en stofzuigers, werden gepresenteerd als dé manier om een nog betere echtgenote en huisvrouw te zijn.

In de bron hiernaast zie je hoe een stofzuigerreclame hierop inspeelt. De reclame zegt dat een huisvrouw zonder moeite altijd een schoon huis kan hebben. Doormiddel van de plaatjes wordt de rol van vrouwen als moeder en huisvrouw nog extra versterkt. Reclames als deze duwden vrouwen nog meer in een traditionele rol, waar zij moeilijk uit konden ontsnappen. Ben jij ook wel eens beïnvloed door ideaalbeelden uit reclames?

Een terugblik op het huishoudonderwijs: Joke

2025-12-16T20:40:10+01:00

Op de foto zie je Joke Scheepers (1952). Als vierde kind uit een gezin van negen groeit ze op in een arbeidersgezin in Uithoorn. Na de lagere school moest zij, net als veel meisjes uit arbeidersgezinnen, naar de huishoudschool. Meisjes uit rijkere families hebben vaak de keuze naar de middelbare school te gaan, maar voor Joke is dat geen optie. Ze droomt ervan om kleuterjuf te worden, maar voor die opleiding is middelbaar onderwijs nodig. Daarom fietst ze elke dag naar de huishoudschool in Amstelveen, waar ze wordt voorbereid op het leven als huisvrouw.

‘We kregen les van de priesters hoe je moest leven als vrouw in die tijd. En dat gaven niet de nonnen maar de priesters.’

‘Het spannendste was matjes uitkloppen. […] Oh, ik kan er nog kwaad om worden.’

Ook Joke’s moeder zat vroeger op de huishoudschool. Net als Joke had zij eigenlijk een andere wens voor haar toekomst: naar het conservatorium gaan, omdat ze heel muzikaal was. Ook voor haar werd besloten dat ze naar de huishoudschool moest. Joke zegt hierover:

‘Op de huishoudschool [...] werd je voorbereid op je huwelijk. […] hoe je een goede vrouw kon zijn en dat de man de baas was.’

Hier zie je dat meisjes uit meerdere generaties vaak niet zelf mochten kiezen, en dat het vanzelfsprekend werd gevonden dat zij naar de huishoudschool gingen.

Denk je dat iedereen vandaag wél de kans heeft om de opleiding te kiezen die bij hen past? Waarom wel of niet?

Reclame in de klas: goed of slecht?

2025-12-16T16:13:13+01:00

De eerste huishoudscholen kregen geen geld van de overheid. Ze werden opgericht door mensen die het huishoudelijk onderwijs belangrijk vonden. De overheid vond dat het geen nut had om geld uit te geven aan het huishoudonderwijs. Huisvrouwen zouden immers thuis voor hun gezin gaan zorgen. Hoe belangrijk een goed huishouden dan ook was, de vrouwen verdienden hier geen geld mee en ze draaiden dus niet mee in de economie.

Er was echter een groep die het wel interessant vond om geld te investeren in de scholen: bedrijven. Door technologische ontwikkelingen in de 20e eeuw verschenen er veel nieuwe huishoudelijke producten op de markt. Het tempo was hoog en om geld te kunnen verdienen, was het belangrijk dat bedrijven hun doelgroep (de huisvrouw) goed konden bereiken. Belangrijker nog: als de leerlingen werkten met hun producten, zouden zij deze in de toekomst ook blijven kopen. Het resultaat: reclameborden in de klaslokalen en schoolreisjes naar fabrieken van bijvoorbeeld Sunlight Zeep.

Door deze ontwikkelingen was reclame volop aanwezig in de huishoudschool. Kijk de video en oordeel zelf, reclame in de klas, is dat goed of slecht?

Leve ‘t lied en de les!

2025-12-16T20:25:50+01:00

Dit schoollied klinkt tijdens de open dag van de Nieuwe Huishoudschool in Amsterdam in 1929. Meisjes van de middelbare school komen die dag kijken of deze school misschien iets voor hen is.

Het lied begint zo:
‘We kwamen van de H.B.S. en waanden ons volleerd.
Maar Ma die zei, nee meisjelief, ik wil dat jij studeert.’

De H.B.S. was een voorloper van de havo en het atheneum. In het lied denkt het meisje dat ze al genoeg geleerd heeft, maar haar moeder wil juist dat ze verder leert. De huishoudschool biedt daarvoor een mogelijkheid.

Voordat huishoudscholen bestonden, was het voor meisjes niet vanzelfsprekend om na school verder te leren. Dankzij deze nieuwe school kregen zij wél de kans om door te studeren, en dat was belangrijk voor vrouwen.

Toch was het onderwijs op de huishoudschool vooral gericht op een toekomstige rol als huisvrouw en moeder. Meisjes leerden koken, schoonmaken en zorgen voor een gezin. Hoewel ze dus wel onderwijs kregen, zorgde de school er ook voor dat de bestaande rolverdeling tussen mannen en vrouwen werd bevestigd en versterkt.

Kun jij in de bron een regel aanwijzen waar duidelijk wordt wat er van meisjes wordt verwacht?

Hoe meisjes ‘goede vrouwen’ moesten worden

2025-12-15T08:09:18+01:00

In 1929 bestaat De Nieuwe Huishoudschool in Amsterdam 25 jaar. Voor dit feest schrijft oud-directrice C.J.W. van der Ploeg-Deggeller een boodschap aan de leerlingen in een speciaal boekje.

In haar boodschap benadrukt zij een belangrijke gedachte: ‘geven is beter dan ontvangen.’ Ze schrijft dat vrouwen hun werk in huis moeten doen met ‘toewijding, liefde en nauwgezetheid’, zoals ze dat op de huishoudschool hebben geleerd. Ze moeten hun kennis en liefde delen met anderen zonder daar iets voor terug te vragen.

De huishoudschool vormt meisjes tot zorgzame, bescheiden en toegewijde vrouwen. Deze eigenschappen werden gezien als typisch vrouwelijk, en waren belangrijk voor hun toekomstige rol in het gezin.

De woorden van de oud-directrice laten goed zien welke verwachtingen er in de 20e eeuw aan meisjes op de huishoudschool werden gesteld.

Wat vind jij van het idee dat meisjes moesten leren om dienstbaar en zorgzaam te zijn? Denk je dat zulke verwachtingen vandaag nog steeds bestaan?

Een reünie vol verwachtingen

2025-12-16T15:39:51+01:00

Dit is een krantenartikel uit Het Parool van 13 oktober 1966. Christine Mayling, een oud-leerling van de Amsterdamse Huishoudschool, vertelt wie zij op de reünie van haar middelbare school is tegengekomen.

Eén van de vrouwen die Christine noemt, is Biete. Na haar opleiding begon zij samen met haar man een gloeilampenbedrijf. Dat was bijzonder voor die tijd, omdat ondernemerschap vooral werd gezien als iets voor mannen. Hoewel Biete trots is dat ze met haar bedrijf haar eigen geld verdient, vindt Christine het jammer dat dit werk niet veel met de huishoudschool te maken heeft.

Hanna heeft het daarentegen, volgens Christine, het verste geschopt. Zij is getrouwd met een rijke rechter en is huisvrouw geworden. Christine vindt het belangrijker dat een vrouw zich op het huishouden richt dan op een carrière buiten de deur.

De manier waarop Christine in 1966 een succesvol leven voor vrouwen beschrijft, verschilt van hoe de meeste mensen daar tegenwoordig naar kijken. Deze bron laat zien welke verwachtingen er in die tijd voor meisjes golden. Het belangrijkste was niet het maken van een carrière, maar trouwen en het runnen van een keurig huishouden.

Wie kom jij tegen op de reünie van jouw middelbare school? Wanneer is iemand in jouw ogen succesvol?

Autovrije Zondag 2007

2025-10-28T13:45:39+01:00

Deze foto’s zijn van de Autoloze Zondag in 2007 in Amsterdam. Op de afbeeldingen zijn mensen te zien die rolschaatsen, schaken, fietsen en poekoelan beoefenen op straten die normaal door auto’s worden gebruikt. Deze foto’s laten zien hoe de stad voor één dag verandert in een speel- en sportterrein voor haar bewoners, met ruimte voor beweging, spel en sociale ontmoetingen.

De Autoloze Zondag is onderdeel van een bredere beweging die in de jaren tachtig en negentig opkwam in Europa om milieu, gezondheid en stadsveiligheid te bevorderen. In Amsterdam werden bepaalde dagen in de stad aangewezen waarop auto’s werden geweerd uit het centrum of uit specifieke wijken. Dit bood bewoners de kans om zich vrij en veilig op straat te bewegen, sport te beoefenen en deel te nemen aan culturele activiteiten.

De foto’s van 2007 laten zien dat de dag zowel recreatief als sportief wordt ingevuld. Kinderen en volwassenen rijden op fietsen en rolschaatsen, demonstraties van karate worden gegeven, en zelfs schaken op straat wordt mogelijk gemaakt. De Autoloze Zondag verbindt zo gezondheid, spel en gemeenschap, en maakt zichtbaar dat straten niet alleen verkeersroutes zijn, maar ook plekken voor ontmoeting en beweging.

Helaas kennen wij geen wekelijkse of jaarlijkse autovrije dag meer in Amsterdam. Maar op de langste dag van het jaar in 2025 mochten we toch een autloze snelweg meemaken. Voor de 750ste verjaardag van Amsterdam werd de snelweg A10 afgezet om ook daar sportieve en recretieve activiteiten te houden!

De herkomst gegevens hier beneden betrekken zich alleen op de eerste foto. De eggevens van de andere foto's zijn zichtbaar wanneer je op het linkje klikt.

Paardensport: Groote Wed-ren

2025-10-28T13:33:30+01:00

Dit affiche is uit 1842 waarmee de gebroeders Tourniaire hun grote paardensportwedstrijden promootten buiten de Weesperpoort in Amsterdam. Op de afbeelding worden de namen van rijders aangekondigd die deelnemen aan de evenementen, waarmee het publiek werd uitgenodigd om de wedstrijden bij te wonen. Het affiche laat zien dat georganiseerde paardensport in de negentiende eeuw al een belangrijk publieksevenement was in de stad.

Paardensport was in die tijd populair bij de hogere klassen van Amsterdam. Het was niet alleen een fysieke uitdaging voor de ruiters, maar ook een sociaal evenement waar men elkaar ontmoette, pronkte met rijkdom en status, en zich vermaakte. Wedstrijden zoals die van de gebroeders Tourniaire trokken toeschouwers van binnen en buiten de stad. De locatie net buiten de Weesperpoort maakte het makkelijk bereikbaar voor Amsterdammers en bezoekers van buiten de stad.

De gebroeders Tourniaire stonden bekend als organisatoren van spectaculaire evenementen. Ze combineerden sportieve prestaties met een publieksvriendelijke presentatie, waardoor de wedstrijden zowel spannend om te volgen waren als aantrekkelijk om bij aanwezig te zijn. Dit was een vroege vorm van sportpromotie, waarin affiches en aankondigingen een belangrijke rol speelden bij het werven van publiek.

De affiche geeft ons een goed beeld van hoe de paardensport in Amsterdam in de jaren 1840 werd georganiseerd en beleefd. Het laat zien dat sport toen al veel meer was dan een fysieke activiteit: het was een sociaal evenement dat mensen samenbracht en een belangrijke rol speelde in het stedelijk leven.

De regels van het schaken

2025-10-28T13:26:24+01:00

Dit archief laat de wetten van het schaakgenootschap zien uit 1843. In de afbeeldingen zijn de statuten en regels te lezen, waardoor we een goed beeld krijgen van de georganiseerde schaakpraktijk in de stad halverwege de negentiende eeuw.

Schaakverenigingen in Amsterdam hadden een belangrijke sociale functie. Ze brachten liefhebbers van de stad samen om op een gestructureerde manier te schaken, strategie te oefenen en kennis uit te wisselen. De vastgelegde wetten en regels tonen aan dat er een duidelijke hiërarchie en organisatie bestond binnen de clubs: er waren voorschriften over lidmaatschap, toernooien en het verloop van wedstrijden. Dit maakte schaakverenigingen niet alleen sportieve, maar ook maatschappelijke ontmoetingsplaatsen.

Amsterdam had een bloeiende schaakcultuur, waarbij zowel amateurs als serieuze spelers zich aansloten bij clubs. De aanwezigheid van meerdere verenigingen wijst erop dat er in verschillende wijken en sectoren van de stad interesse bestond, van personeelsverenigingen van bedrijven tot zelfstandige schaakkringen. Het genootschap Philidor verwijst bovendien naar de beroemde Franse schaker François-André Danican Philidor, wat aangeeft dat de Nederlandse schaakwereld ook internationaal georiënteerd was.

De stukken uit 1843 laten zien hoe georganiseerd, sociaal en cultureel belangrijk schaakspelen in Amsterdam al was in de negentiende eeuw. Ze geven een unieke blik op een sport die zowel intellectuele uitdaging bood als een middel was tot sociale verbondenheid in de stad.

Hockey Sport

2025-10-28T13:17:45+01:00

Deze pagina komt uit het weekblad Hockey Sport uit oktober 1930, afkomstig uit het archief van de Amsterdamsche Hockey en Bandy Club. Het blad bevat wedstrijdprogramma’s, uitslagen en andere informatie over hockey in Amsterdam en laat zien hoe georganiseerd de sport begin twintigste eeuw al was.

Hockey werd in Nederland rond 1890 geïntroduceerd door Britse studenten en sportliefhebbers. Al snel vond de sport zijn weg naar Amsterdam, waar de eerste clubs ontstonden. De Amsterdamsche Hockey en Bandy Club (AHBC), opgericht in de vroege jaren van de twintigste eeuw, behoort tot de oudste en bekendste hockeyclubs van de stad. Naast hockey speelde men daar ook bandy, een soort voorloper van ijshockey op het ijs, wat de veelzijdigheid van de club illustreerde.

In de jaren twintig en dertig groeide hockey in Amsterdam snel in populariteit. Er werden competities en vriendschappelijke wedstrijden georganiseerd, vaak op speciaal aangelegde velden of bij sportparken rondom de stad. Clubs zoals AHBC boden een plek voor zowel mannen als vrouwen om te sporten, waarbij teamspel, discipline en behendigheid centraal stonden. Het weekblad laat zien dat wedstrijden goed gepland en aangekondigd werden, en dat leden en supporters op de hoogte werden gehouden van de stand van zaken in de competitie.

Het archiefmateriaal geven een beeld van het vroege georganiseerde hockey in Amsterdam. Het laat zien hoe de stad al in de jaren dertig een bloeiende hockeycultuur kende, met clubs die belangrijke sociale ontmoetingsplekken waren en waarin sport en gemeenschap nauw met elkaar verbonden waren.

Schwingballspel

2025-10-28T13:11:51+01:00

Op de foto is een demonstratie van het Schwingballspel te zien op het Sportpark Amstelrust aan de Amsteldijk, gespeeld op 3 augustus 1930. Schwingball was een sport die in Nederland in de jaren twintig en dertig werd gepromoot als een moderne en actieve vorm van spel en lichaamsbeweging. Het spel combineerde elementen van balvaardigheid en behendigheid, en trok vaak publiek dat de bewegingen van de spelers met belangstelling volgde.

Het Sportpark Amstelrust was een van de vele Amsterdamse sportterreinen waar nieuwe sporten werden uitgeprobeerd en gedemonstreerd. In de eerste helft van de twintigste eeuw groeide de stad sterk in inwoneraantal, en daarmee nam ook de vraag naar georganiseerde sport en recreatie toe. Sportparken zoals Amstelrust boden een plek voor zowel trainingen als publieke demonstraties, waardoor bewoners kennis konden maken met nieuwe spelvormen en technieken.

Het Schwingballspel, zoals te zien is op de foto, werd gespeeld door teams die hun behendigheid moesten tonen in het slaan en vangen van de bal. Dergelijke demonstraties waren niet alleen bedoeld om de sport populair te maken, maar ook om jongeren en volwassenen te stimuleren tot lichamelijke activiteit in een tijd waarin sport en gezondheid steeds meer aandacht kregen.

De afbeelding geeft ons een beeld van sportbeleving in Amsterdam in de jaren dertig, waarin nieuwe sporten werden getest en het publiek actief betrokken werd. Het laat zien hoe de stad zich ontwikkelde tot een plek waar innovatie in sport en recreatie hand in hand ging met sociale ontmoetingen en gemeenschapsvorming.

Korfbalwedstrijd eindigt in 4-3

2025-10-28T13:05:33+01:00

Op de foto is een spelmoment van een korfbalwedstrijd te zien tussen de Amsterdamse teams Westerkwartier en Wordt Kwiek, gespeeld op 28 april 1957. De spelers zijn in actie rond de korf, terwijl het publiek uit de buurt toekijkt. Deze wedstrijd laat zien hoe korfbal na de Tweede Wereldoorlog een belangrijke sport in Amsterdam werd, met veel actieve clubs die zowel recreatief als competitief speelden.

Korfbal is een van oorsprong Nederlandse sport en staat bekend om het gemengde karakter, waarbij mannen en vrouwen samen in een team spelen. Dit maakte de sport bijzonder populair in de stad, omdat het niet alleen om competitie ging, maar ook om sociale contacten en buurtbinding. Clubs zoals Westerkwartier en Wordt Kwiek hadden leden uit verschillende stadsdelen en waren belangrijke ontmoetingsplekken voor jong en oud.

De wedstrijd zelf, met een eindstand van 4-3, was een spannende confrontatie die typerend is voor de competitie in die tijd. Het laat zien dat de teams van gelijk niveau waren en dat het publiek kon genieten van een sportieve en spannende strijd. De foto legt bovendien vast hoe sport evenzeer een sociaal gebeuren was als een fysieke inspanning.

Dit spelmoment van 1957 illustreert hoe lokale Amsterdamse sportclubs bijdroegen aan de opkomst van georganiseerde sport in de stad. Korfbal bood niet alleen vermaak en lichaamsbeweging, maar versterkte ook de sociale samenhang in de wijken. Door wedstrijden zoals deze vast te leggen, krijgen we een beeld van de levendige sportcultuur in Amsterdam in de jaren vijftig, waarin de clubs een centrale rol speelden in het stedelijk leven.

Voetballer “Kick” Schröder

2025-10-27T15:46:30+01:00

De eerste foto is een portret van Johan Christiaan “Kick” Schröder (1871-1938), gepubliceerd in De Amsterdammer, Weekblad voor Nederland op 22 april 1917. De tweede afbeelding toont de sportvelden aan de Kruislaan, waar vroeger de voetbalclub RAP speelde, de club waar Schröder zijn grootste sportieve successen behaalde.

Johan Christiaan Schröder, beter bekend als Kick Schröder, was een van de meest veelzijdige Nederlandse sporters rond de eeuwwisseling. Hij leidde RAP Amsterdam naar de eerste officiële landstitel in 1898 en won een jaar later met zijn team ook de eerste bekerfinale, tegenwoordig de KNVB-beker. Daarvoor was hij in 1894 al aanvoerder van het eerste, nog officieuze, nationale voetbalelftal. Schröder excelleerde niet alleen in voetbal: ook als cricketspeler en bandyspeler stond hij internationaal hoog aangeschreven. Zijn woeste rode baard en dominante aanwezigheid maakten hem een herkenbare en gevreesde persoonlijkheid op de velden.

Naast zijn sportieve prestaties was Schröder ook invloedrijk in de journalistiek. Vanaf 1902 werkte hij twintig jaar als hoofdredacteur van De Telegraaf, waar hij onder de schuilnaam Barbarossa bekendstond om zijn scherpe columns. Hij schreef over uiteenlopende onderwerpen, van voetbal en kunst tot de Duitse keizer en het Nederlandse koningshuis, altijd met een bijzondere mix van ernst en humor.

Kick Schröder overleed op 18 december 1938 op 67-jarige leeftijd aan een hartaanval. Zijn uitvaart op Zorgvlied werd bijgewoond door een grote groep journalisten, sportliefhebbers en theatervrienden. Vandaag herinneren portretten en de oude sportvelden van de Kruislaan aan de indrukwekkende carrière van een van de eerste sporticonen van Amsterdam en Nederland.

De oudste sportfoto

2025-10-27T15:44:28+01:00

Dit is de eerste sportfoto van Nederland. De foto is van het clubgebouw van roeivereniging De Hoop uit 1862 en toont de feestelijke opening van het nieuwe verenigingsgebouw van De Hoop aan de Amstel, na de brand van het oude gebouw een jaar eerder. Dit beeld is de oudste sportfoto van Nederland en legt niet alleen een belangrijke gebeurtenis vast, maar laat ook zien hoe sport in de negentiende eeuw steeds meer een zichtbaar onderdeel van het stedelijk leven werd. Bij de opening waren toespraken, gezang en een groot vuurwerk, en het Algemeen Handelsblad meldde dat fotografische opnames van het gebouw werden verkocht, waardoor het een van de eerste sportmomenten ooit gedocumenteerd werd. De tweede afbeelding is van het botenhuis van de roeivereniging De Hoop uit 1969.

De Amsterdamse roeisport heeft een lange geschiedenis. In 1847 werd de Nederlandsche Zeil- en Roeivereeniging opgericht, die in 1848 de eerste officiële roeiwedstrijd op de Amstel organiseerde. Kort daarna ontstond de roeivereniging De Hoop, die snel uitgroeide tot een prominente club in de stad.

Bijzonder aan de foto uit 1862 is dat het een stereofoto betreft. Door een speciale bril te gebruiken, ontstaat een 3D-effect, waarmee diepte zichtbaar wordt. Dit maakt het niet alleen de eerste sportfoto van Nederland, maar ook de oudste driedimensionale weergave van Nederlandse sport. Dergelijke beelden waren de voorlopers van de moderne 3D-films en lieten het Amsterdamse publiek op een nieuwe manier kennismaken met sportevenementen.

Naast deze foto zijn nog twee andere afbeeldingen van het nieuwe gebouw bekend, waarop roeiers op de Amstel zichtbaar zijn, waaronder Aug. Hendrichs, A.H. van Bosse, P.A. Bundten, W. Hovy en Jhr. H.J. Rutgers van Rozenburg. Eén van deze foto’s werd in 1900 gepubliceerd in Het Boek der Sporten van Jan Feith, terwijl de andere pas in 2014 voor het eerst openbaar werd gemaakt.

Kolfen

2025-10-28T12:29:34+01:00

Deze tekening is van Nicolaas Aartman uit de achttiende eeuw. Op de afbeelding is de achterzijde van herberg Stadlander te zien, gelegen aan de Boerenwetering, ter hoogte van de huidige Albert Cuypstraat. Achter de herberg liggen twee kolfbanen, waar mannen geconcentreerd spelen terwijl enkele dames toekijken vanuit genummerde hokjes, die doen denken aan moderne skyboxen.

Het kolfspel was in de achttiende en negentiende eeuw buitengewoon populair. Spelers probeerden met houten stokken, verzwaard met een metalen kop, een leren bal zo behendig mogelijk tussen palen heen en weer te slaan. Hoe verder de bal na drie slagen terechtkwam, hoe meer punten men verdiende. Het vereiste vaardigheid en precisie, en was geliefd bij alle lagen van de bevolking.

Kolven kende een lange geschiedenis: het werd al in de Middeleeuwen gespeeld, zowel op gras als op ijs. In de drukke stad leidde dat vaak tot overlast. In 1480 verbood het Amsterdamse stadsbestuur het kolven in de Nes, omdat ruiten sneuvelden en omstanders gewond raakten. Om veilig te kunnen spelen, verschenen er steeds meer kolfbanen bij herbergen. Rond 1769 telde Amsterdam er 190, waarvan 31 overdekt. Hier werd gespeeld, gedronken en gegokt, het was een geliefde vorm van ontspanning.

De Herberg Stadlander was een populaire bestemming voor Amsterdammers die buiten de stad wilden genieten. Voor één stuiver kon men zich laten roeien vanaf de Weteringpoort. Toen de herberg in 1867 werd gesloopt, verdween daarmee ook de laatste kolfbaan van Amsterdam en een eeuwenoude uitgaanstraditie die ooit het hart van het volksvermaak vormde.

Fanny Blankers-Koen

2025-10-28T12:22:10+01:00

De eerste foto toont Fanny Blankers-Koen tijdens een training, de tweede laat zien hoe zij in de Haarlemmermeerstraat in Amsterdam feestelijk wordt onthaald door haar buurtbewoners. Deze beelden horen bij een van de meest indrukwekkende sportmomenten uit de Nederlandse geschiedenis: haar vier gouden medailles op de Olympische Spelen van 1948 in Londen.

Fanny Blankers-Koen (1918-2004), geboren in Amsterdam, leverde daar een unieke prestatie: nog nooit eerder had een vrouw vier keer goud gewonnen op één Olympiade. Ze zegevierde op de 100 meter, 200 meter, 80 meter horden en met het 4x100 meter estafetteteam. Haar successen waren des te bijzonderder omdat de Spelen van 1940 en 1944, waarin ze waarschijnlijk opnieuw had kunnen schitteren, door de Tweede Wereldoorlog werden afgelast. Toch bleef ze in vorm: tijdens de oorlogsjaren verbeterde ze maar liefst zeven wereldrecords.

Na haar overwinning in Londen groeide Blankers-Koen uit tot een wereldster. Haar huldiging in Amsterdam veranderde de stad voor één dag in een feestterrein; duizenden mensen stroomden naar haar woonstraat om haar te eren. Het was het eerste grote volksfeest sinds de bevrijding.

Ook daarna bleef ze domineren. Tijdens het Europees Kampioenschap in Brussel (1950) won ze nog drie keer goud en één keer zilver, tegen sterkere concurrentie dan in Londen. In 1949 werd ze ridder in de Orde van Oranje-Nassau, de eerste Nederlandse sporter met die eer. Later riep de internationale atletiekfederatie haar uit tot de beste vrouwelijke atleet van de twintigste eeuw, een titel die haar legendarische status definitief bevestigde.

Rechthebbende: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG)

Damesworstelwedstrijd

2025-10-28T11:17:45+01:00

Deze tekening is van Jan Sluijters uit 1907, waarop een damesworstelwedstrijd in het Paleis voor Volksvlijt wordt afgebeeld. Op het papier zijn drie momenten uit de wedstrijd te zien: twee vrouwen die elkaar vasthouden in intense, soms onbeholpen houdingen. Het tafereel was bedoeld als een studie van beweging en lichaamshouding, maar het onderwerp trok ook veel aandacht vanwege het spectaculaire en enigszins pikante karakter van de voorstelling.

Het damesworstelen vormde in die tijd een opvallende vorm van amusement. De wedstrijden maakten deel uit van zogeheten “specialiteiten-voorstellingen”, een soort variété-avonden met verschillende optredens. Zo konden bezoekers in één avond krachtpatsers, acrobaten en worstelaars zien. De toegangsprijzen, variërend van vijftig cent tot anderhalve gulden, zorgden ervoor dat vooral een select publiek van beter gesitueerde Amsterdammers aanwezig was.

De tekening van Sluijters laat zien dat sport niet alleen om prestaties ging, maar ook om vermaak. Al in de vroege twintigste eeuw waren sportevenementen sociale gebeurtenissen waar toeschouwers zich vergaapten aan kracht, behendigheid en soms ook aan sensatie. Dat patroon bleef bestaan: ook later, bij grote sportfeesten zoals de Tour de France-start in Amsterdam in 1954, hoorde een uitgebreid programma met optredens en shows erbij.

Voor Jan Sluijters, een van de belangrijkste Nederlandse kunstenaars van zijn tijd, was deze tekening vooral een kunstzinnige studie. Hij gebruikte de worstelende vrouwen om te experimenteren met vorm, beweging en perspectief, thema’s die in zijn verdere werk een grote rol zouden blijven spelen.

Lees hier meer over worstelen in het het Paleis voor Volksvlijt.

Rechthebbende: Pictoright

Ajax - Manchester United

2025-10-27T15:32:21+01:00

Het eerste archiefstuk is een nota uit 1976 ter voorbereiding van de Europese wedstrijd Ajax - Manchester United, gespeeld in het Olympisch Stadion. De tweede afbeelding is een luchtfoto van het stadion rond 1980, waarop goed te zien is hoe dit historische sportgebouw nog steeds een centrale plek in de stad innam.

De wedstrijd van 15 september 1976 zorgde destijds voor grote onrust in Amsterdam. De supporters van Manchester United hadden in heel Europa een beruchte reputatie vanwege hun gewelddadige gedrag. Daarom besloot de stad uitzonderlijke maatregelen te nemen om de veiligheid te waarborgen. Al ruim een maand voor de wedstrijd kwam een speciaal overleg bijeen met de Amsterdamse politie, beide clubs en het stadionbestuur.

Alle politieverloven werden ingetrokken, en overal in de stad waren agenten zichtbaar aanwezig. De Engelse fans werden bij aankomst direct in de gaten gehouden, maar de politie probeerde openlijke confrontaties te vermijden. In het stadion zelf werd een afgesloten vak ingericht voor de Engelse supporters, bewaakt door 200 agenten in gevechtsuitrusting. De naastgelegen vakken bleven leeg, zodat groepen niet met elkaar in contact konden komen. De aanpak bleek succesvol: die dag vonden geen rellen plaats.

Deze wedstrijd markeerde een keerpunt in de Nederlandse voetbalgeschiedenis. Voor het eerst werd er een apart supportersvak gebruikt, iets wat later standaard zou worden. In 1983 nam de KNVB dit principe officieel over in haar voorschriften: elk stadion moest een speciaal, met hekken gescheiden, vak hebben voor bezoekende fans. Wat begon als noodmaatregel in Amsterdam werd zo een blijvend onderdeel van stadionveiligheid in Nederland.

Amsterdamsche Sportpark

2025-10-28T10:48:28+01:00

Deze afbeelding is een affiche uit 1923 voor een sportdemonstratie in het oude stadion aan de Amstelveenseweg. De demonstratie werd georganiseerd ter ere van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. Het affiche kondigt een groots sportevenement aan dat plaatsvond op 8 september 1923 in het toenmalige Amsterdamsche Sportpark, het eerste stenen stadion van Nederland.

Dit stadion, ontworpen door architect Harry Elte, werd op 5 april 1914 officieel geopend. Het gebouw was een indrukwekkend symbool van de opkomende sportcultuur in Nederland. Hoewel het stadion slechts vijftien jaar heeft bestaan, was het van grote betekenis voor de ontwikkeling van de Nederlandse sport. Hier speelde het Nederlands elftal zijn thuiswedstrijden, vaak voor tienduizenden toeschouwers.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd het stadion bovendien gebruikt voor nationale manifestaties, waarbij zelfs koningin Wilhelmina regelmatig aanwezig was. Bekende stedenbouwkundige Hendrik Berlage, verantwoordelijk voor het ontwerp van Plan Zuid, zag aanvankelijk geen blijvende rol voor het stadion, maar besloot eind 1914 dat het toch moest worden opgenomen in de toekomstige stadsuitbreiding.

Toen in 1928 het Olympisch Stadion werd gebouwd voor de Olympische Spelen, verloor het oude stadion zijn functie. Het werd kort daarna gesloopt, waarmee een belangrijk hoofdstuk uit de Amsterdamse sportgeschiedenis werd afgesloten. Alleen de eerste steen uit 1913 bleef bewaard. Deze bevindt zich vandaag de dag in het Olympisch Stadion, als stille herinnering aan het begin van de grootschalige sportcultuur in Amsterdam.

Jaap Eden (baan)

2025-10-28T10:23:45+01:00

Op de eerste foto is de beroemde sportman Jaap Eden te zien op zijn fiets, op de wielerbaan in het Willemspark in Amsterdam, rond het jaar 1897. De foto laat niet alleen Eden als sporter zien, maar ook hoe wielrennen aan het einde van de negentiende eeuw een moderne en populaire sport werd in de hoofdstad. De tweede afbeelding toont een oude foto van de Jaap Edenbaan, de schaatsbaan die later naar hem werd vernoemd en nog steeds bestaat.

Jaap Eden (1873-1925) was een uitzonderlijk atleet die zowel op de schaats als op de fiets wereldkampioen werd. In 1893, 1895 en 1896 won hij het wereldkampioenschap schaatsen, en in 1894 en 1895 behaalde hij dezelfde titel als wielrenner. Vooral in 1895 maakte hij indruk in Amsterdam, toen hij de tien kilometer won op de houten wielerbaan die was aangelegd voor de Wereldtentoonstelling. Zijn overwinningen maakten hem tot een nationale held en een van de eerste bekende sporters van Nederland.

In deze periode groeide het wielrennen in Amsterdam snel in populariteit. De eerste wielervereniging werd opgericht in 1884, maar rond 1900 telde de stad al zestig clubs. In totaal zijn er 82 wielerclubs actief geweest, waarvan er nog enkele bestaan, zoals Olympia (1898), De Germaan (1902) en Ulysses (1921).

Ook de stad zelf veranderde door de opkomst van deze nieuwe sport. De eerste wielerbaan werd in 1886 gebouwd op de paardenrenbaan achter het Rijksmuseum. Daarna volgden banen op het terrein van de Wereldtentoonstelling en in het Willemspark. Hoewel de Willemsparkbaan in 1900 alweer werd afgebroken, symboliseert deze plek de opkomst van Amsterdam als sportieve stad, waar moderne sporten zoals wielrennen en schaatsen steeds belangrijker werden.

De naam Jaap Eden leeft in Amsterdam nog altijd voort. In 1961 werd de Jaap Edenbaan geopend, een grote schaatsbaan in Oost, vernoemd naar de beroemde sporter. Daar kunnen Amsterdammers nog steeds sporten op het ijs, net zoals hun stadgenoot dat meer dan een eeuw geleden deed.